Skip to main content

Om de zorg ook in de toekomst goed en betaalbaar te houden zal er meer en beter gebruik van zorgdata moeten worden gemaakt. Dat vraagt onder andere om vertrouwen in wat er met die data wordt gedaan. In opdracht van het ministerie van VWS deed het Nivel onderzoek naar wat burgers en zorgprofessionals belangrijk vinden bij (her)gebruik van gezondheidsgegevens. Onlangs deelde VWS de uitkomsten van dit onderzoek met de Kamer. Het ministerie nam van de gelegenheid gebruik om tevens een update te geven van diverse ontwikkelingen op het gebied van delen van zorgdata. Wat zijn de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek en de voornaamste ontwikkelingen op het gebied van (her)gebruik van gezondheidsgegevens?

Vertrouwen: randvoorwaarde voor een zorginformatiestelsel

Landelijk SchakelPunt en Mitz

Omdat vertrouwen als een belangrijke randvoorwaarde voor een zorginformatiestelsel wordt gezien, krijgt dit al langere tijd de nodige aandacht vanuit VWS. Het belang van vertrouwen is groot gegeven het feit dat het aantal burgers dat een samenvatting van medische gegevens bij de huisarts via het Landelijk SchakelPunt opvraagbaar heeft gemaakt al jaren rond hetzelfde percentage hangt (54% in 2023). Dit is ook het geval voor de uitwisseling van medicatieoverzichten via de apotheken (79% in 2023). Begin mei werd bekend dat KNMP en ZN overeenstemming hebben bereikt over een nieuwe vergoedingsregeling voor apotheken die toestemmingen van patiënten vastleggen voor het uitwisselen van hun gezondheidsdata in Mitz.

Apotheken die meedoen aan het toestemmingsproject, door het informeren van patiënten over het belang van toestemming en over de digitale toestemmingsvoorziening Mitz, krijgen daarvoor een eenmalig bijdrage van € 2.000. Vervolgens krijgen zij nog € 1 per patiënt waarvan de toestemming is vastgelegd in Mitz.

Verder wordt er al een tijd gezocht naar alternatieven voor toestemming als grondslag voor verwerking van zorgdata. Toestemming is immers in de praktijk soms lastig uitvoerbaar en de weigering ervan kan ook nog leiden tot bias in dataverzamelingen.

European Health Data Space (EHDS)

De komst van de EHDS-verordening speelt ook een belangrijke rol in het zorginformatiestelsel. Deze verordening is kort voor het Europese verkiezingsreces politiek rondgekomen. Er vindt nog een laatste juridische eindredactie plaats, waarna later dit jaar vaststelling zal plaatsvinden door het nieuwe Europees parlement (EP) en de Europese Raad (ER).

Een van de uitgangspunten bij de EHDS is dat er meer en betere zorgdata beschikbaar moet komen voor verschillende secundaire toepassingen. Bijvoorbeeld voor onderzoek en innovatie. De EHDS biedt daarbij ook ruimte aan lidstaten om bijvoorbeeld zeggenschap ten aanzien van zorgdata voor secundair gebruik nader in te vullen. VWS is, vooruitlopend op de definitieve tekst van de EHDS, al begonnen met voorbereidingen voor wat in Nederland moet worden geregeld. Zo moet iedere lidstaat een zogeheten “Health Data Access Body ” aanwijzen die vervolgens aanvragen voor gebruik van zorgdata beoordeelt. Hiervoor gaat VWS een plan uitwerken dat breed moet worden ondersteund.

NIVEL-onderzoek over vertrouwen in (her)gebruik zorgdata

Tegen de achtergrond van bovengenoemde ontwikkelingen heeft VWS het NIVEL laten onderzoeken hoe burgers en zorgprofessionals aankijken tegen uitwisseling en hergebruik van zorggegevens. In dit onderzoek (pdf) is geprobeerd te achterhalen welke factoren belangrijk zijn voor vertrouwen. Daarvoor organiseerde het NIVEL zowel een burger- als een zorgverlenersplatform waar werd gediscussieerd over zorgdata.

Uit de discussies op het burgerplatform bleek dat er een groot draagvlak is voor het delen van “relevante” gegevens, maar dat burgers het moeilijk vinden om te bepalen wat “relevant” is. In het geval van secundair gebruik is het draagvlak het grootste voor gebruik door universiteiten en kennisinstellingen. Meer aarzelingen hebben burgers bij datagebruik door bedrijven en zorgverzekeraars. Ook werd duidelijk dat privacy en privacybeschermende technieken voor burgers lastige onderwerpen zijn. Burgers vonden het over het algemeen makkelijker om een standpunt te bepalen voor een concrete casus, dan meer in het algemeen.

Uit het platform met zorgverleners kwam vooral naar voren dat zij het belangrijk vinden dat burgers goed worden geïnformeerd. De zorgprofessionals waren verdeeld over hoe je zeggenschap zou moeten regelen en ook over de randvoorwaarden voor secundair gebruik. Ook maken zorgverleners zich druk om de kwaliteit van de zorgdata.

Update diverse ontwikkelingen voor delen van zorgdata

Naast de resultaten van de NIVEL-studie gaf VWS  in de begeleidende brief aan de Kamer (pdf) een update van diverse andere onderwerpen op het gebied van zorgdata. Voor een deel betreft het weinig opzienbarende en reeds bekende zaken. De belangrijkste, (deels) nieuwe, onderdelen zijn:

  • Er komt “komende tijd” een communicatieplan om burgers en zorgverleners voor te lichten over secundair gebruik. Dit betreft de uitwerking van een communicatiestrategie die door de stichting Health-RI, samen met de IZA-partijen, al vorig jaar werd beschreven.
  • VWS onderzoekt een functie waarmee burgers kunnen zien wie hun gegevens heeft ingezien en voor welk onderzoek hun gegevens zijn gebruikt. Daarbij wordt bekeken of hiervoor een “zeggenschapsregister” kan worden gebruikt.
  • VWS beraadt zich over een koppelsleutel om zorgdata te kunnen koppelen. In het kader van zorgverlening wordt voor het koppelen gebruik gemaakt van het Burgerservicenummer (BSN). Het BSN is echter ingericht als een gesloten stelsel; het nummer mag alleen worden gebruikt voor zaken waarvoor een wettelijke basis is. Dus ofwel zou die wetgeving dan moeten worden aangepast (valt niet onder VWS maar onder het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV)), of er moet voor een ander nummer worden gekozen, wat dan door alle partijen kan worden gebruikt.

Aan de technische uitwerking van de organisatie van de datatoegang (in het kader van de EHDS) wordt gewerkt door het RIVM, de stichting ICTU (ICT Uitvoeringsorganisatie), Health-RI en het CBS.

Zaak van lange adem

Alles overziend krijg je het gevoel dat ongecompliceerde uitwisseling en hergebruik van zorggegevens nog lang kan gaan duren. Het is erg ingewikkeld gemaakt en iedereen moet erbij worden betrokken, wat het ook lastig maakt. De vraag die zich dan ook opdringt is of er niet meer knopen door de politiek moeten worden doorgehakt. De huidige manier om tot besluitvorming te komen, waarbij draagvlak bij het hele veld wordt gezocht, maakt het allemaal wel erg stroperig.

Gelukkig ziet VWS ook wel in dat het niet nog ingewikkelder moet worden gemaakt. Zo wijst VWS het idee van NIVEL af om een instantie op te richten die burgers kan adviseren over de vraag welke gegevensuitwisselingen voor hen relevant zijn.

VWS-beleidsstandpunt secondair gebruik en zeggenschap Real World Data (RWD)

Komende maanden stelt VWS een beleidsstandpunt op met betrekking tot zeggenschap en secundair gebruik van zorgdata zoals RWD. Daarbij wordt gekeken of er onderscheid kan worden gemaakt (in het kader van opt-out) naar het doel van een verwerking, de soort gegevens, of soort verwerker. Dan zou iemand bijvoorbeeld kunnen aangeven dat zijn/haar data wel mag worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek, maar niet door commerciële partijen.

Al met al kan dit onderwerp dus nog best een spannend dossier worden. Het is dan ook nog lang niet zeker dat de EHDS de toegang tot data gaat realiseren zoals dat vanuit de farma- en medtech industrie wordt bepleit.


Bron: Axon Healthcare, Dutch Health Hub (DHH), ICT & Health, Medisch Contact, Ministerie van VWS, Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU), NIVEL